Sunita Subašić-Thomas – PARADOKSI I IZAZOVI PIERREA BOURDIEUA

Pierre Bourdieu, koji je uz J. Derridau u svijetu najcitiraniji francuski mislilac, umro je 23. januara 2002. Način na koji su mediji objavili i komentirali njegovu smrt, s puno poštovanja, uz mnogobrojna odavanja počasti, ali distancirano i konvencionalno, insistirajući na sintagmi « angažirani intelektualac » kao da se radi o nespojivim pojmovima i kao da je takvo nešto danas nezamislivo i neumjesno, što zauvijek pripada prošlosti, u čudnoj je suprotnosti sa ogromnim brojem reakcija duboko ožalošćenih aktivista, istraživača, profesora, ali i običnih ljudi za koje je susret s Bourdieuovim radovima predstavljao preokret u percepciji svijeta i u njihovom vlastitom životu. Jedan od najljepših iskaza ožalošćenosti, zahvalnosti i ljubavi napisala je književnica Annie Ernaux, koja podsjeća koliko je čitanje njegovih  Nasljednika, a kasnije Reprodukcije i Distinkcije 70-ih godina, predstavljalo i još uvijek predstavlja «snažan ontološki šok », nakon kojeg « biće koje smo mislili da smo nije više isto, vizija koju smo imali o sebi i drugima u svijetu se ruši, a naše mjesto i ukus više nisu nešto prirodno niti samorazumljivo u funkcioniranju prividno najobičnijih stvari u životu »[1]. Za nekog ko potiče iz podređenih društvenih slojeva potpuno slaganje sa strogim Bourdieuovim analizama, kaže ona, udvostručeno je osjećajem proživljene očiglednosti, istinitosti teorije koja je na neki način potvrđena iskustvom: ne može se negirati realnost simboličkog nasilja kad smo mu mi ili naši bližnji i sami bili podvrgnuti. Učinak prvog čitanja Bourdieua ona poredi s nepovratnom erupcijom osvješćenja o strukturi društvenog, učinak sličan onom onoj koji je, petnaest godina prije, izazvao Drugi pol Simone de Beauvoir u vezi s položajem žene. Ta je provala svijesti bila bolna, ali ju je pratio snažan osjećaj oslobađanja i prekinute izoliranosti.

Ali, reakcija medija na Bourdieuovu smrt ne može se objasniti samo  resantimanom i osvetoljubivošću prema nekom ko ih u jednoj svojoj knjizi[2] žestoko kritizirao zato što u velikoj mjeri doprinose reprodukciji “simboličke dominacije”. Istina, sukob je bio izuzetno oštar, a Bourdieu naročito kritičan prema televiziji i njenom « stalnim gostima», « sveznajućim » dežurnim intelektualcima, koji su stalno prisutni na televizijskom ekranu. Ali nije poštedio ni novinske redakcije koje “najveći dio provode govoreći o drugim novinama”, što proizvodi “učinak zatvaranja” jer novinari uglavnom “čitaju jedni druge, vide jedni druge”. Insistiranje medija na paradoksima Bourdieuovog političkog angažmana i njihovo namjerno negiranje značaja njegovog djela, stvorilo je o njemu iskrivljenu sliku koja ne odgovara činjenicama niti uvjerenjima mnogih aktuelnih sociologa, historičara i drugih istraživača iz cijelog svijeta, što su oni u velikom broju izrazili u mnogobrojnim « pismima čitalaca ». Odbijanje medija u Francuskoj da daju pravu mjeru duboke originalnosti i trajnog značaja jednog svjetski priznatog djela, potvrđuju opravdanost Bourdieovih kritika. Zadatak koji je Bourdieu nametnuo sam sebi na početku karijere, nastaviti projekt prosvjetiteljstva na drugi način, i koji je prisutan u svakom od njegovih pojedinačnih ili grupnih djela, u oštrom je sukobu s pravilima medijske igre kojoj nimalo ne odgovara razotkrivanje iluzije o nepristrasnosti i neutralnosti buržoaske kulture i drugih brojnih samoobmana kojima se moderno društvo i dalje zavarava.

Da bi ostvario taj zadatak Bourdieu je razvio teorijski aparat baziran na Karlu Marxu, Maxu Weberu, Emileu Durkheimu i Georgu Simmelu, ali njegova teorija nije njihov prosti zbir. Karakterizira je velika homogenost i zahtjevnost s kojom se razotkriva porijeklo i mjesto sukoba simboličkih izražajnih formi nekog društva u kojem društvene grupacije mobilizaju različite izvore da bi osigurale svoj položaj u društvenoj hijerahiji.

Bourdieu i mediji, paradoks prisustva/neprisustva       

Neovisno o reakciji na Bourdieuovu smrt, za početak je instruktivno zadržati se na pitanju medija, koji posljednjih dvadeset godina zaista mogu stvoriti imena i reputacije, nametnuti intelektualne mode i u ogromnoj mjeri uticati na tržište knjiga. Tu je Bourdieuova situacija bila sasvim specifična. On u medijima nije bio prisutan u konvencionalnoj ulozi intelektualca kojeg pozivaju da izrazi svoje mišljenje o svemu i svačemu i koji poslije toga postiže astronomske tiraže svojih knjiga. Ta je uloga rezervirana za određena i, više-manje, uvijek ista imena među kojima nikada nismo nailazili na njegovo. Ne samo zbog toga što se on nikako nije uklapao u te sheme, već mnogo više zato što on nije bio spreman da prihvati kompromise koji ih prate.

Ipak, iako je on bio deklarirani protivnik medija kojem na pamet nije padalo da ih opsjeda, mnogi su s ironijom primijetili da je u njima neprestano bio prisutan. Mediji su često izvještavali o njegovim istraživanjima i političkim istupima, ustupali prostor njegovim novim knjigama. Bourdieu se 1998. godine našao u krupnom planu kao predmet žestokih i polariziranih polemika, koje su naročito učestale otkako je odlučio da češće i direktnije istupa u javnosti, zauzimajući političke stavove i dajući podršku nekim političkim akcijama. Uvijek je izazivao polemike, prosto zato što bilo kakva kritička sociologija uzrokuje nelagodu i smeta, ali do prave bujice napada dolazi kad se, kako kažu, politički još više radikalizirao i otvoreno napao je ono što on zove “neoliberalnom invazijom”. Naročito spornom smatrala se podrška koju je Bourdieuovo udruženje Liber/Raisons d’agir (Razlozi za akciju) pružilo različitim društvenim pokretima: pokretu nastavnika iz 1993. i štrajkačkom pokretu koji je u novembru i decembru 1995. paralizirao i istovremeno uzdrmao Francusku (pomalo i Evropu koja se uplašila, znajući za lošu naviku Francuza da izvoze svoje revolucije), zatim pokretu protiv Multilateralnog ugovora o investiranju, za oporezovanje kapitala, i, na kraju, očajnički upornom pokretu “neregulaziranih” imigranata, ljudi “bez dokumenata”.

Bourdieuova politička akcija iskače iz uobičajene uloge koju u “skolastičkoj koncepciji” imaju istraživači svih nauka, posebno društvenih, po kojoj te discipline treba da ostanu neka vrsta hermeneutike samo za upućene čiji se istraživači nikad ne bi smjeli odvojiti od posvećenih tekstova i baciti pogled na društvenu stvarnost. Osim toga, utisak da Bourdieuove knjige, a još više njegovi javni istupi, unaprijed odbacuju svaku moguću kritiku kao bezvrijednu, razjarivali su njegove brojne protivnike koji su sve više pretvarali u njegove neprijatelje.

Sukob s Bourdieuom zaoštrio se, dakle, naročito u trenutku kad je, kako kažu, napustio teren objektivne nauke i kad je njegova istina postala ne samo filozofskom nego otvoreno ideološkom, iako je ona to uvijek i bila. Sve novine su bile pune ogorčenih napada i najraznovrsnijih optužbi, od optužbi za populizam, neokomunizam, maoizam, antipolitičku protestnu ljevicu itd. Diskusija i refleksija o njegovim sociološkim analizima potpuno je nestala pred samo jednim pitanjem koje se postavilo: jeste li za ili protiv Bourdieua? Sve te polemike često su ličile na karikaturu, jer su miješale različitie nivoe i registre, a mišljenja su bila polarizirana oko suprotstavljenih pojmova: ili je Bourdieu klasični mandarin, intelektualac koji je napravio karijeru napadajući akademske oblike vlasti ili subverzivni teoretičar, naučnik koji je raskinuo s objektivnošću u korist demagoškog i neodgovornog političkog angažmana, na ljevici ljevice; ili je kritičar medija ili neko ko medije zna iskoristiti, neko ko upravo zahvaljujući kritici medija postaje najmedijatiziraniji antimedijski intelektualac.

Bourdieu i « naučna zajednica »       

Ali, odbijanje i polemike oko njegovog imena nije karakteristično samo za medije. Iznerviran bojažljivošću, kukavičlukom, ukratko akademiznom tradicionalnih disciplina, koje se zatvaraju u tri moguće opcije : « skolastičko » povlačenje u erudiciju, mondena medijatizacija ili politička instrumentalizacija, Bourdieu je stvorio mnogo neprijatelja i u univerzitetskom svijetu. Ugroženost koju su osjetili u tom trenutku neki članovi naučne zajednice graničila je s paranojom, pa izdvajamo jednu polemiku koja Bourdieua napala na moralnom planu. Pravi naučni dijalog s Bourdieuom navodno nije moguć zbog njegove “arogancije”, jer, “ko može prisiliti na poštovanje naučni moral jednu ličnost koja posjeduje svoj časopis, svoju izdavačku kuću (objektivna sredstva da se se nikom ne polažu naučni računi), svoj istraživački centar, s nekim ko je dobio zlatnu medalju Nacionalnog centra za naučna istraživanja, i ko je, kao kruna svega, jedini predstavnik svoje discipline na Collège de France”[3]. Pravo, visoko moralno naučno držanje bilo bi, misli navedeni Bourdieuov osporavalac, da javno treba intervenirati samo kad je istraživač kompetentan, i to, tek nakon dugih empirijskih istraživanja, a ne u ritmu socijalnih pokreta, kako bi naučna riječ sačuvala svoju važnost i specifičnu težinu. Naučnik, dakle, može založiti svoj ugled i reputaciju samo rijetko i izuzetno. Preostaje mu samo da potpisuje peticije, jedini oblik političkog angažmana koji se tolerira. Svaka druga vrsta miješanja u političko polje može, boji se ovaj branilac naučne vrline, izazvati najgore katastrofe, jer istraživač može pomisliti da ako politički ima pravo, ima i naučno.
O čemu se zapravo radilo? Kako to da se osporavala naučnost[4] i spremnost na dijalog upravo Bourdieuu, čija se misao formirala u razmjeni ideja sa ogromnim brojem sagovornika svuda u svijetu? Ne možemo tek tako odbaciti ovo pitanje samo zbog toga što se pojavljuje na nivou novinskih polemika. Optužba za nespremnost na dijalog u jednoj nacionalnoj naučnoj zajednici može biti izraz profesionalne netrpljivosti i ljubomore, ali, na osnovu reakcija i kritika koje su Bourdieuu upućene, čini mi se da u većini slučajeva dijalog nije bio moguć zato što Bourdieu i njegove neprijateljski raspoložene kolege sociolozi nisu mislili u okviru iste iste doxe ili Kuhnove “disciplinary matrix”, što znači da nisu imali istu konstelaciju uvjerenja, vrijednosti i tehnika istraživanja itd. Većina njegovih protivnika želi “legitimnu diskusiju”, ali baziranu na hipotezama i distinkcijama koje je Bourdieu doveo u pitanje (subjekt / objekt, pojedinac / društvo, konsenzus / konflikt itd.), pa zato oni nisu govorili o istim stvarima, niti ih vidjeli na isti način.

Bourdieuov « epistemološki obrat »

Zahvaljujući svojoj epistemološkoj dimenziji, Bourdieuovi radovi predstavljaju mnogo više od jednog značajnog djela, uz napomenu da koristimo taj pojam svjesni da je jedan od niza klasičnih pojmova koji su dovedeni u pitanjem iako koherencija koju djelo podrazumijeva neosporno postoji u Bourdieuovom slučaju. Suprotno novinarskim stereotipima o naučniku koji se izgubio na sceni, mnogi su istraživači naglasili kontinuitet Bourdieuvih djela, njegovih izbora i analiza, od onih prvih o Alžiru i Alžircima do sasvim skorih o mutacijama neoliberalnog društva. Njegovi se radovi pri tome sasvim prirodno upisuju u značajne idejne i epistemološke rasprave s kraja XX stoljeća, radeći na stvaranju jedne nove paradigme. Društvene nauke došle su, po Bourdieuu, do takvog trenutka svog razvoja kad je potrebno staviti u pitanje osnovne postulate na kojima su utemeljne, a koji se do sada nisu osjećali spornim, niti su se dovodili u pitanje. On smatra da na prvom mjestu treba ispitati ideju čovjeka na kojoj one počivaju, ideju svjesnog, slobodnog i neidoktriniranog subjekta. Takav “slobodni i transparentni subjekt” je jedna od onih pretpostavki koje su u temelju naučnog istraživanja, u njegovom polazištu i u njegovim rezultatima, ali je ostavljena u implicitnom stanju. Ako želimo da se istinski oslobodimo klasične filozofije subjekta saznanja i “kostruktivističkog” idealizma u svim njegovim formama, kaže Bourdieu, ne možemo se zadovoljiti time da uslove i ograničenja objektivne spoznaje tražimo samo u subjektu: “U samom predmetu koji nauka konstruira (društveni prostor ili polje) treba tražiti društvene uslove mogućnosti ‘subjekta’ i njegovog rada na konstrukciji predmeta (…) i tako rasvijetliti društvena ograničenja njegovih činova objektivacije. Na taj način može se odustati od apsolutizma klasičnog objektivizma, a da se ne osudimo na relativizam.”[5] To znači da se moramo osloboditi “monološkog subjekta” filozofije svijesti, koji je u kontaktu s “vanjskim” svijetom samo preko predstava koje ima o tom svijetu “unutar” samog sebe, što onemogućava istinsku spoznaju ne samo subjekta, tijela i drugog, nego i raznovrsnosti ljudske kulture i ljudskih bića. Heidegger, Merleau-Ponty i Wittgestein su već napravili iskorak iz te “slijepe ulice filozofije svijesti”, jer su subjekt smatrali ne mjestom predstava, nego bićem angažiranim u praksi, kaže Charles Taylor, odajući priznanje Bourdieuovom pojmu habitusa, zato što omogućava razumijevanje praksi koje enkodiraju pozadinu razumijevanja nekog subjekta.[6]
U većini polemika oko Bourdieua operiralo se, dakle, ne samo jednoj prevaziđenoj koncepciji nauke, nego se i pojednostavljivao vrlo složeni problem njenog odnosa prema politici i društvu uopće, koji je Bourdieu razmatrao u Homo academicus i, kasnije u Méditations pascaliennes[7]. Jer, mnogo više od svih poziva na neutralnost i nepristrasnost, istraživača na poštovanje pravila igre prisiljava unutrašnja kontrola i konkurentska logika koja se vrši unutar samog naučnog polja (termin polja uveden je po analogiji s magnetnim poljem i njegovim silnicama). Naučno polje se, kao i druga polja simboličke produkcije, tokom historije pomalo oslobađalo neposrednih materijalnih preokupacija, naročito zahvaljujući zaradi do koje dolazi direktnom ili indirektnom prodajom praktičnih znanja, postajući tako “poseban svijet baziran na skholè i skolastičkoj distanci, naročito u pogledu ekonomske nužde i hitnosti”[8]. Ni naučnici, kao pripadnici ili agensi tih “čistih svjetova”, ne predstavljaju primjere apsolutog poštenja, o čemu svjedoče primjeri plagijata i krađe naučnih otkrića, niti je njihovo istraživanje lišeno interesa: “Naučno suparništvo pretpostavlja i proizvodi specifičnu formu interesa, koji se čini ravnodušnim samo kad se poredi s običnim interesima, prema vlasti i novcu, a koji je orijentiran prema osvajanju monopola na naučni autoritet, u kojem su tehnička kompetencija i simbolička vlast neodvojivo povezani.”[9] Naučno polje pokazuje visok stepen autoregulacije, naravno, ovisno o stepenu njegove autonomije u odnosu na ostala, što varira ovisno o specijalnosti, društvu i vremenu. Sukobi unutar naučnog polja odvijaju se po određenim pravilima i ono se od ostalih polja razlikuje upravo po strogo propisanim pravilima koja u njemu poprimaju odnosi konkurencije, takmičarstvo i suparništvo. Ali, akumulacija znanja je istovremeno i način da se dođe do priznanja, da se stekne ime: “Tehnička kompetencija i naučno saznanje funkcioniraju simultano kao instrumenti akumulacije simboličkog kapitala; intelektualni sukobi su uvijek i sukobi za vlast, polemike borbe naučnih rivala”.[10] Čak i “patološki motivi” (Bourdieu preuzima Kantov izraz) učinkoviti su samo pod uslovom da se podrede pravilima metodološkog dijaloga i opće kritike. Međutim, iako smo daleko od idilične vizije intelektualne razmjene koja je podređena “snazi boljeg argumenta”, kaže Bourdieu polemizirajući s Habermasom, iako su “naučna polja, ti mikrokosmosi, […] u jednom smislu, društveni svjetovi kao i drugi, s koncetracijama moći i kapitala, monopola, odnosa snaga, egoističnih interesa, sukoba, oni su, takođe, u jednom drugom smislu, izuzetni, pomalo čudesni svjetovi u kojima je zakonitost razuma u različitim stupnjevima ustanovljena u stvarnosti struktura i dispozicija”.[11]
Do sukoba dolazi ne samo unutar samog polja, nego i izvan njega, u konfliktnom prostoru u kojem se različite diskurzivne prakse bore da nametnu svoju istinu. Da bi se protivnik diskreditirao uvijek je dobrodošla “avet komunizma”, budući da je Bourdieu ljevičar, inspiriran onim Marxom koji analizira svijet kojim upravljaju vrijednosti. Idealna situacija dijaloga i borbe unutar naučnog polja, koja pretpostavlja da se o istinama do kojih je došla nauka ispitujući činjenice može diskutirati i da se one mogu pobijati samo drugom naukom, koja će ih ili bolje otkriti, ili kao istinitije, ili u većem broju, ne postoji. Ipak, do unošenja “nespecifičnih oružja” kakva su politička i ekonomska, dolazi samo ako polje nije dovoljno autonomno, a takve uslove potpune nezavisnosti, koji su, kad se radi o društvenim naukama, naročito potrebni, teško je postići, kaže Bourdieu. Jer, predmet društvenih nauka i ono što one o njemu govore predstavlja politički ulog, što ih dovodi u situaciju konkurencije sa svima koji pretendiraju da s autoritetom govore o društvu. Uvijek postoji opasnost da se uvezu i nametnu u samom polju snage i forme koju su mu izvanjske i koje mogu ponekad spriječiti, neutralizirati, a ponekad poništiti rezultate istraživanja bez predrasuda.

« Izvoz » rezultata istraživanja i neutralnost nauke 

Međutim, problem s Bourdieuom nije toliko uvoz “vanjskih” oružja u neko naučno polje društvenih nauka, nego upravo suprotno – izvoz rezultata istraživanja. Pitanje koje se postavlja povodom njegovih radova i intervencija u političkom polju glasi: ima li sociologija pravo otkriti siromašnima, koji su toliko potlačeni da više ni ne znaju šta ih tlači, strukturu svih vrsta društvene dominacije i tako im dati instrumente da bolje formuliraju odbijanje bilo kakve dominacije, stvarne ili “simboličke”?
Bourdieu se dugo nije politički eksponirao jer i sam vjerovao u mit o neutralnosti nauke, koji isključuje bilo kakav politički angažman, vjerovatno zbog specifične situacije u kojoj se nalazi sociologija kao nauka, s njenim opterećujućim i ideologiziranim devetnaestovjekovnim nasljeđem. Evo šta je povodom “neutralnosti” intelektualca rekao za jedan švajcarski list: “I ja sam sâm bio žrtva tog moralizma neutralnosti, nemiješanja naučnika. (…) Kao da se može o govoriti o društvu, a da to ne bude politika! Moglo bi se reći da, što je sociolog ubjeđeniji da se ne bavi politikom, više se njom bavi.” (Le Temps, 28. mart 1998). Taj njegov paradoks govori da sociolog, više nego obični pojedinac kojim se politika bavi i onda kad on uporno tvrdi da njom ne bavi i da ga ona ne zanima, ne može izbjeći ideološke dimenzije svog diskursa. Kad kaže da je daleko od bilo kakvog otvorenog političkog interesa, sociolog ili bilo koji naučnik u “čisto bezinteresnoj potrazi za istinom” reproducira postojeće odnose moći u društvu tako što ih kamuflira i čini prirodnim i samorazumljivim.
Bourdieu zato poduzima da raskrinka apstraktnu opoziciju između imanentne, unutrašnje analize u nauci i umjetnosti, koje se baziraju na ideji da je njihov razvoj nezavistan, i vanjske analize, koja bi probleme što ih nauka sama sebi zadaje, vezala za uslove njihovog nastanka. Istraživač ne može biti nepristran, jer “čisti” svijet “čiste” nauke ne postoji već je društveno polje kao i sva druga, s odnosima snaga i monopolima, borbama i strategijama, interesima i profitima, gdje sve te invarijante poprimaju specifična svojstva: “Upravo naučno polje, kao mjesto političke borbe za naučnu dominaciju, doznačuje svakom istraživaču, zavisno od položaja koji u njemu zauzima, probleme kojima će se baviti, u kojima se politika ne može odvojiti od nauke, metode, naučne strategije, koje su u isto vrijeme političke strategije zbog činjenice da se objektivno i jasno određuju u odnosu na sistem političkih i naučnih pozicija koje čine naučno polje.”[12] Zato, kaže Bourdieu, ne postoji naučni “izbor” – bilo oblasti istraživanja, metoda koje se upotrebljavaju, mjesta objavljivanja, izbor brzog objavljivanja djelimično provjerenih rezultata ili kasno objavljivanje potpuno kontroliranih, koji ne bi bio, u jednom od svojih aspekata, onom koji  najviše skriva ili koji uopće ne smije priznati, neka vrsta političke strategije, koja je okrenuta prema maksimalnom, čisto naučnom, profitu, to jest prema priznanju koje treba da daju kolege-konkurenti.

Većina Bourdieuovih kritičara je jako daleko od ovakvih finih analiza koje pokušavaju razmrsiti složeno klupko odnosa unutar samog naučnog polja i njegove odnose sa drugim poljima. Oni većinom polaze od klasične koncepcije nauke, koja pretpostavlja “neutralnog posmatrača” čiji bi ideal bilo bezinteresno istraživanje stvarnosti. Međutim, kad se “moralna neutralnost” postavi kao problem, najlakše se uočavaju vjerske i političke predrasude istraživača, budući da su one uvijek različite kod svakog pojedinca ili kategorije pojedinaca. Neko ko ne dijeli njihove predrasude i ubjeđenja lako ih uočava, tako da one ne mogu izbjeći kritici. Sasvim su drugo, kaže Bourdieu, deformacije do kojih dovodi pripadnost jednom određenom polju ili nekoj doxi. Pretpostavke su u tom slučaju implicitne, jer istraživač učestvuje u igri (pojam igre potiče od kasnog Wittgensteina, ali nema potpuno isti smisao kod Bourdieua). On istovremeno prihvata i illusio kao temeljno uvjerenje u interes igre i vrijednost uloga, koja je implicitna njegovoj pripadnosti: “Ulazak u skolastički svijet pretpostavlja napuštanje pretpostavki zdravog razuma i para-doksalno prianjanje za jednu više ili manje korjenito novu grupu pretpostavki (…) Učestvovati u naučnoj, književnoj, filozofskoj ili drugoj illusio, to znači uzeti za ozbiljno (ponekad u tolikoj mjeri da postaju pitanja života i smrti) uloge koji, iako su rođeni iz logike same igre, utemeljuju njenu zbilju, mada ti ulozi mogu izmicati ili se učiniti “bezinteresnim” i “samim sebi cilj” osobama koje se ponekad zovu “laicima” ili osobama koje su angažirane u drugom polju”.[13] Historizacija i relativiziranje koje donosi pojam igre oslobađaju nas platonovske iluzije o nezavisnosti svijeta ideja. Naravno da to ne odgovara onim naučnicima koji su stekli prestižne pozicije i koji tek treba da iz njih izvuku maksimalan profit. Razumljivo je da njihove strategije konzervativne i podređene očuvanju status quoa.

Pripadnike klasične koncepcije nauke na prvom mjestu karakterizira vjera da su odnosi između diskursa i stvari transparentni i da je moguće doći do objektivne istine, to jest do takvog znanja koje je neovisno o prostoru i vremenu a naročito o tački gledišta nekog posebnog istraživača, doći do nekakvog ahistorijskog znanja čiji je predmet ta istina. Taj mit podrazumijeva takav subjekt istraživanja koji bi bio spoznajna svijest kojom ne upravlja nikakva individualna vizija, nikakav partikularni interes, pa zato može doprijeti do činjenica i do takve istine, lišene bilo kakve koristi. Još u Strukturi naučnih revolucija Kuhn je doveo u pitanje činjenice za koje, po tome kako su predstavljene u udžbenicima, vjerujemo da su otkrivane jedna nakon druge. Međutim, nauka zna samo za svoje vlastite činjenice, kako bi rekao historičar Paul Veyne. Uvjerenje da nauka ne proizvodi, nego otkriva činjenice, neizbježno utiče i na naučne teorije, koje su, po Kuhnu, naizgled, prilagođene činjenicama, ali samo zato što ih preobražavaju iz informacije do koje možemo doći u činjenice, koje u okviru prethodne paradigme nisu uopće postojale. To znači, kaže Kuhn, da teorije ne evoluiraju korak po korak da bi se prilagodile činjenicama koje su uvijek postojale, nego se one pojavljuju i isto vrijeme kad i činjenice kojima se prilagođavaju, nakon revolucionarnog preustrojavanja prethodne naučne tradicije, u okviru koje odnos naučnika i prirode, takav kakvog ga modelira saznanje, nije bio taj isti.

Objektivizam kao intelektualni stav podrazumijeva traženje “objektivnih zakona” koji upravljaju društvom, kao što “objektivni zakoni” upravljaju svijetom prirode, uvjeren da društvena stvarnost postoji neovisno od ideja, predstava svijesti koju o njoj imaju svjesni subjekti, pojedinci i grupe: “Objektivistička tradicija shvata društveni svijet kao univerzum nezavisnih objektivnih pravilnosti agensa, konstruiranih polazeći s tačke gledišta neutralnog posmatrača koji je izvan akcije, koji nadlijeće posmatrani svijet.”[14] Nećemo ulaziti u epistemološke probleme objektivizma u prirodnim naukama koji je postmoderna misao osporila, ali ako se složimo s tim da su prirodne nauke konstrukcija spoznajnog subjekta, čak i kad se radi o spoznaji prirodnih pojava, njihove metode posmatranja, mjerenja i eksperimenata takve su da naučna zajednica i ljudi vjeruju njihovim teorijama i zakonima jer subjektivno u njima stiče sve više i više objektivnosti. Društvene su nauke često bile u iskušenju da prihvate modele tzv. egzaktnih nauka, da traže zakone koji djeluju u društvu neovisno od predstava koje pojedinačni subjekti imaju o njemu. Vjerujući da postoji razlika između subjekta i objekta, činjenica stvarnosti i govora o njima, takav tip naučnog diskursa u svojoj težnji ka objektivnosti smatra da će, ako dopre do činjenica, doći do takve istine za koju posebnost mjesta i vremena u kojem istraživač djeluje nema nikakvog udjela. A upravo način na koji te stvarnost vidi, ne samo jedna određena osoba, nego preko nje, čitava jedna epoha, neraskidivo je upleten u diskurs svake naučne discipline. Upravo one ideje i vrijednosti koje nikad ne dovodimo u pitanje, vjerujući da su izvan svake sumnje i da mogu mišljenju poslužiti kao solidan temelj, zapravo su potpuno relativne i historijski određene. Jer, kako kaže Nietzsche u svojoj kritici pojma očiglednosti, «činjenica da ne mogu misliti kao moguću tvrdnju suprotnu nekoj tvrdnji daleko od toga da pokazuje njenu istinitost, dokazuje doslovce da je ona lažna, jer ona tako otkriva da nije ništa drugo do uslov koji određuje održavanje i razvoj jednog izvjesnog tipa života, koji je moj i moga svijeta. Ono što dovodi do toga da je prihvatim kao istinitu je sasvim suprotno od objektivnog i nezainteresiranog pogleda naučnika; to je, upravo obrnuto, superiorno zainteresiran čin, strastan i, time, bar po tradicionalnim kriterijima objektivnosti, čin superiorno izložen grešci.[15]

Jedan od najbitnijih aspekata Bourdieuovog djela upravo je u tome što je ne samo ukazao na reduktivni karakter opozicije subjekt/objekt, nego i stvorio instrumente neophodne da se ta opozicija prevaziđe. Postavljajući iznova problem subjektivnog i objektivnog, on insistira na tome da se radi o jednoj istoj stvarnosti, jer kad se radi o čovjeku, stalno je prisutna “interiorizacija eksteriorizacije i eksteriorizacija interiorizacije”.

Problem postaje mnogo jasniji kad se u nauci dogodi da istina ima više ili kad su kontradiktorne? Ko u tom slučaju odlučuje o njihovom statusu? Da li i tu po analogiji s maglovitim pojmom međunarodne zajednice, uloga arbitra u sukobima unutar samog polja, pripada naučnoj zajednici koja, naravno, pokušava djelovati i izvan polja da bi nametnula dominaciju naučnog diskursa na tržištu diskursa? Ali, ko zapravo sačinjava naučnu zajednicu i ko ima pravo odlučivanja o tome šta je naučna istina? Foucault u Arheologiji znanja podsjeća da je pravo pristupa tom tipu diskursa ponekad i zakonski rezervirano i da se stiče propisanom procedurom, odbranom teze ili prezentiranjem radova, nakon čega su određeni subjekti ovlašćeni da govore naučno. Međutim, iako su naučne istine društveni proizvodi relativno neovisni o uslovima svoje proizvodnje, one nastaju u posebnom prostoru društvenih uslova proizvodnje: “Naučno polje kao sistem objektivnih odnosa između pozicija koje su stečene (u ranijim sukobima) je mjesto (to jest prostor igre) borbe čiji je specifični ulog monopol na naučni autoritet, koji se definira istovremeno kao tehnička sposobnost i kao društvena moć, ili, ako više volimo, monopol na naučnu kompetenciju, koja se podrazumijeva u smislu sposobnosti da se legitimno govori i djeluje (to jest na autoriziran način i s autoritetom) o nauci, koja se društveno priznaje nekom određenom agensu.”[16] Govoreći o arbitrarnosti društvenih rituala posvećenja, Bourdieu nas podsjeća da i diploma spada u magiju isto kao i amajlije,[17] ali to ne nikako ne znači da on potpuno odbacuje sve socijalne mehanizme u ime neke anarhističke filozofije, što je zamjerka koju mu je često upućivana. Naprotiv, autoregulacija naučnog polja s njegovim sankcijama može poslužiti političkom polju kao primjer. Naučno polje predstavljalo bi tako neku vrstu “razumne utopije onog što bi trebalo biti političko polje u skladu s demokratskim razumom”.[18]

Bourdieuovo « carstvo » 

Ipak,  unutar naučnog polja postoje mehanizmi koji često djeluju kao “ideološke strategije prerušene u epistemološke”. Protivnici unutar polja solidarni su u nastojanju da spriječe “subverzivne” inovacije i otežavaju ulazak novih članova, isključujući neke pristupe kao apsurdne. Iako se uvijek suprotstavljao stvaranju nekakve “filozofske škole”, osjetljiv kad se radi o tome da se neafirmiranim sociolozima pruži prilika da se izraze i izađu iz onog što on zove “začarani krug legitimiteta”, Bourdieu je 1975. godine najprije pokrenuo časopis Actes de la recherche en sciences sociales, odbijajući “teme koje nameće univerzitetska rutina i u novinarskoj žurbi loše postavljena pitanja”. On postaje jedan od najznačajnih faktora u distribuciji socioloških ideja u širokoj publici i svojim stilom obilježava čitavu jednu generaciju sociologa. Pokretanjem ovog časopisa Bourdieu je započeo stvaranje onog što mu njegovi “neprijatelji” najviše zamjeraju – “carstva Bourdieu”.

Kakvo je zapravo to njegovo carstvo? Da bi izbjegao bilo kakvu mogućnost instrumentalizacije, bilo kakav kompromis, i sa onima koji ga podržavaju i sa onima koji ga kritiziraju, osnovao je sa svojim saradnicima udruženje Liber/Raisons d’agir (Razlozi za akciju), koje samo izdaje svoje autore (najvažnija njihova referenca je sam Bourdieu), po mnogo nižim cijenama nego ostali izdavači. Udruženjem je nastala neka vrsta “nezavisnog, kolektivnog intelektualca”, a novina tog poduhvata je u tome što ti intelektualci, okupljeni oko Bourdieua, pokušavaju djelovati u politici na bazi kompetencija koje su stekli u naučnom polju. Sami za sebe kažu da nemaju političkih ambicija i da više žele da ostanu, ne “čistih”, nego “odriješenih ruku”[19]. Oni nemaju pretenzija da zauzmu mjesto tzv. medijskih intelektualaca, koji vladaju “intelektualnim novinarstvom” posljednjih dvadeset godina, ali ne namjeravaju da zašute pred njima i da ih puste da mirno nastave svoj posao. Jer, oni zapravo rade na tome da određeni društveni slojevi sačuvaju privilegije i status quo pred narastajućim nezadovoljstvom osiromašenih i nezaposlenih masa, čije je stanje očajanja i socijalne bijede dovedeno do tog stupnja da, kad se povremeno pokrenu i počnu organizirati, to uvijek stvara neko prijeteće predrevolucionarno stanje. Njihov teorijski rad otkriva se tako istovremeno i kao etički i kao politički, ocrtavajući jedan novi lik angažiranog intelektualca, koji mora ostati nezavistan od svake vrste vlasti i vanjskih autoriteta – tradicije, vjere, države, tržišnih mehanizama, na sigurnoj udaljenosti od počasti i slave, daleko od moćnika koji imaju simboličku vlast i koji je zloupotrebljavaju. Intelektualac se mora distancirati se od političkih igara koje samo reproduciraju tu dominaciju i alijenaciju i svrstati na stranu onih kojima se manipulira, mora se neprestano boriti na strani potlačenih, siromašnih i društveno obespravljenih, tražeći nove forme političkog djelovanja.

Političari, opsjednuti svojom vlastitom reprodukcijom i izbornim problemima, ponašaju se autistički pred društvenim pitanjima. Tome doprinose i mediji jer unaprijed isključuju ili maskiraju bilo kakav inovatorski pokušaj da se otvori političko polje. Sasvim rijetko nailazimo na pozitivne odjeke u medijima, koji priznaju koliko je urgentno razmisliti o nekim “gorućim” temama i koliko su ozbiljni problemi zbog kojih se ovako masovni društveni pokreti organiziraju, budući da institucionalne reforme nisu u stanju da odgovore na trenutno stanje straha i bijede u društvu. Fantastičan prijem na koji su, bez ikakve medijske podrške, naišle prve knjige Bourdieua i njegovih saradnika u izdanju “Liber/Raison d’agir” (naročito Bijeda svijeta), predstavlja pravi društveni fenomen. Ali on ima sasvim jednostavno i naivno objašnjenje: ideje tako lako dopiru do ljudi jer su već u njihovim glavama. Ako one nailaze na takav prijem i kod profesora univerziteta, i kod nastavnika iz prigradskih četvrti sa socijalnim problemima, ali i kod novinara i raznovrsnih političkih aktivista, do toga dolazi zato što im se čini da su te ideje “prave”: pod tim podrazumijevamo da i jednima i drugima daju najbolju interpretaciju vlastitog rada i njegovu artikulaciju u polju borbe za vlast. Svako od njih u njima pronalazi, ne toliko metod za svoj vlastiti rad, već mnogo više neku vrstu društvene filozofije koja može objediniti sve nove teorijske i političke sadržaje koji su se javili posljednjih trideset godina. Bourdieuove ideje ili, bolje rečeno, politički smisao njegove akcije, prodirale su do najdubljih slojeva naroda do te mjere da su marginalni aktivisti raznorodnih udruženja mladih osjećali Bourdieua kao svog, kao jedinu osobu koja ih je podržavala i pomagala, a da pri tom niko od tih mladih ljudi nije pročitao niti jedan jedini red iz njegovih knjiga.

Bourdieuovo « djelo », ključni pojmovi 

Međutim, svi ovi napadi i polemike oko Bourdieua, često i od njegovih bivših učenika i saradnika, koji nisu mogli podnijeti što moraju priznati svoj intelektualni dug prema njemu, potpuno su skrenuli pažnju s njegovog djela, koje je posljednjih godina jedno od rijetkih koje je zaista ponudilo sociologiji nešto što prevazilazi individualne Bourdieuove analize. Ono nije ponudilo samo ideje, nego i instrumente za rad. Mnogi istraživači priznaju koliko su Bourdieuva konceptualna oruđa fleksibilna. On je u svojim knjigama pokazao sjajno poznavanje klasične filozofije, otvarajući se takođe prema analitičkoj filozofiji Wittgesteina, Austina, Searlea, koje je francuska filozofija dugo ignorirala. Naročito je Wittgenstein naišao na dobar prijem kod Bourdieua jer u njegovoj filozofiji nema patosa, žargona, arogancije, svega onoga što podliježe Bourdieuovoj kritici institucionalne filozofije. Međutim, filozofe Bourdieu koristi na svoj poseban način jer mu historija filozofije zapravo služi kao skladište oruđa da bi “izmjastorisao” svoju naučnu aparaturu, koja se pokazuje plodotvornom u drugim oblastima upravo zato što nije ograničena na neku vrstu kanonskog znanja. Istraživač koji se njom služi lako je može prilagoditi specifičnom problemu kojim se bavi. U logici Bourdeuovog “polja” i “potpolja” tako se otkrivaju podjele, linije srodnosti i neočekivane mreže odnosa, koje se ne primjećuju u klasičnim opozicijama koje vladaju pojedinačnim disciplinama.

Bourdieu se tako ukazuje kao neko ko otvara nove puteve istraživanja i nudi nove načine da se promišljaju naučni problemi. Čini mi se da za nas najveći izazov predstavlja ideja da se prevaziđe tradicionalna koncepcija historije književnosti, jer « književna historija a priori ne pretpostavlja nijednu posebnu teoriju jer je prije svega ideologija »[20] Pitanje nacionalnih tradicija koje su vezane za postojanje državnih struktura treba postaviti u jasnim pojmovima, kaže Bourdieu. Isto tako treba preispitati sve totalizirajuće pojmove kulturnog jedinstva nekog vremena ili društva, koje historija književnosti prećutno prihvata kao postulat, ne dovodeći u pitanje način i strategije pomoću kojih je to jedinstvo proizvedeno. Konstrukcija samog predmeta historije književnosti, koja se bazira na nekom geografskom ili političkom jedinstvu, uvijek nosi opasnost povratka na neodređene pojmove duha vremena. Kad se svaki od prostora kulturne proizvodnje misli u pojmovima polja, to nam omogućava da izbjegnemo bilo kakvo svođenje jednog polja na drugo, istinsku autonomiju književnosti, a tek onda bi trebalo utvrditi da li su druga polja dovoljna snažna da nametnu zajedničku problematiku, shvaćenu kao Zeitgeist[21].

Govoriti, dakle, o sociologu, etnologu i filozofu Pierreu Bourdieuu nije nimalo lagan zadatak, čak i ako se ograničimo samo na izazove koje njegova misao upućuje književnoj teoriji, kritici ili historiji. Rašireno je mišljenje da su njegova djela teška, što se najčešće pripisuje njihovom stilu. Zaista, ona to i jesu, ali ne toliko zbog svog stila, o kojem, uostalom, ne možemo govoriti odvojeno od misli koje izražava. Iako je njegov diskurs ponekad zaista zamršen, najveća prepreka razumijevanju njegovih tekstova nije u stilu, koji ipak uspijeva izmiriti zahtjeve za elegancijom i naučnu strogost i preciznost. Teškoće se kriju u dubini jedne vrlo dijalektizirane misli, koja se trudi da prodre u složenost društvenih odnosa, nastojeći istovremeno da predvidi moguće prigovore, pa se neprestano nijansira i ograđuje, kako bi unaprijed odbacila interpretacije koje se zasnivaju na onom što autor u stvari nije rekao.
Bourdieu započinje karijeru i postaje poznat po svojim etnološkim istraživanjima koje je vodio u Alžiru, naročito u Kabiliji  (Sociologie d’Algérie [Sociologija Alžira], 1958; The Algerians [Alžirci], 1964). Nakon toga preuzima rezultate tih početnih radova, koji neprestano napajaju njegovu refleksiju (Algérie 60 [Alžir 60], 1977), ukazujući već tad na značaj simboličkih fenomena u ekonomskim odnosima (dva su važna teksta iz njih proizašla: Esquisses d’une théorie de la pratique [Nacrt za jednu teoriju prakse], 1977. i Le Sens pratique [Praktični smisao], 1980).

Među vodeće savremene francuske sociologe dovode ga njegovi radovi o obrazovnom sistemu (s Jean-Claude Passeronom). Les Héritiers [Nasljednici] (1964) postaju povod strastvenih rasprava u kojima su naročito učestvovali nastavnici i njihovi sindikati. Državna ili “republikanska škola”, kako je u Francuskoj zovu, temeljna je institucija republikanske ideologije na kojoj počiva današnja francuska država. To je laička država koja se bazira na principu stroge neutralnosti u odnosu na sve vjere. Ali daleko smo od konsenzusa o tom pitanju koje ponovo postaje aktuelno s novim religijama koje se pojavljuju u francuskom društvu, posebice s islamom, koji je na dnevni red stavio pitanje da li zabraniti veo ili nikab u školi. Ono je riješeno tako da se jednim cirkularom zabranjuje svako vidljivo vjersko obilježje, ali ne i definitivno, ostaju mnogi detalji, pitanje fizičkog vaspitanja i slično. Laička škola je mitska institucija u Francuskoj i Francuzi su uvjereni da ona svima daje podjednake šanse za uspjeh. Međutim, Bourdieu i Passeron su potpuno poljuljali široko rasprostranjeno ubjeđenje o jednakosti šansi u školi i njihova istraživanje po prvi put pokazuju kako se u školi i pomoću nje vrši društvena selekcija. Oni insistiraju na mehanizmima koji zapravo skrivaju selekciju pred onima koji su njen predmet, kritizirajući naročito vjeru u talent (treba biti nadaren da bi se uspjelo). U La Reproduction (1970), oni sistematičnije argumentiraju ideju da škola igra temeljnu ulogu u reprodukciji socijalnih nejednakosti. Ovo djelo, koje ima veliki broj pristalica, ali i protivnika, napisano je za vrijeme najveće strukturalističke konjunkture, ali se od strukturalizma odvajalo važnošću koju je dalo historiji. Ono je na neki način preuzelo teorijsko i političko nasljeđe marksističke kritike, ali je profinilo njene interpretativne sheme, omogućavajući profesorima univerziteta da otkriju tragove klasne podjele i borbe u najfinijim pregibima proze nekih pisaca ili u držanju političara. Pedagogu i kulturnom radniku, kao i reformatorima školstva, ono omogućava da objasne iluzije i poraze u obrazovanju naroda. S rušenjem teorija i nada koje je taj diskurs sadržavao ovo Bourdieuovo djelo nije nimalo izgubilo na važnosti, upravo suprotno, ono je uvećalo svoje domete jer se interpretativni obrasci oslobađaju praktičnih hipoteza marksizma i naivnosti nade u društvene promjene. Uz punu učešće svojih saradnika, Bourdieu je proširio primjenu svojih temeljnih koncepata na druge oblasti. Tako su mu studija o fotografiji (Un art moyen [Jedna prosječna umjetnost], 1965) ili studija o posjećenosti muzeja (l’Amour de l’art [Ljubav prema umjetnosti], 1966) omogućile da nađe argumente za ideju da se kulturne razmjene mogu razmatrati u terminima “tržišta simboličkih dobara”. Razvijajući tako prethodne rezultate, Bourdieu je profinio svoju teoriju polja, primjenjujući je na oblasti ukusa i kulture (La Distinction, 1979), na odnos između školskog sistema i polja vlasti (Homo Academicus, 1984; la Noblesse d’État [Državno plemstvo], 1988) ili na umjetnosti i književnu kritiku (les Règles de l’art [Pravila umjetnosti], 1992).

       Razlika [La Distinction] je, po meni, najzabavnija Bourdieuova studija, posvećena razlikama u ukusu i kulturi. Čita se glatko kao Balzacovi romani jer pruža vrlo “realističnu” sliku francuskog društva 50-ih godina i opširan, a katkad i komičan sociološki opis odjevnih, prehrambenih, sportskih, kulturnih, književnih i svih drugih navika i vrijednosti koje vladaju ukusom narodnih i vladajućih klasa. Bourdieu će se u analizi osloniti na koncept habitusa, “strukturirane strukture koja je predodređena da funkcionira kao strukturirajuća struktura”. Ovdje se radi o jednom od ključnih pojmova Bourdieuove teorijske konstrukcije. On omogućava da se zajedno analiziraju individualno i društveno, unutrašnje strukture subjektiviteta i vanjske društvene strukture i da se shvati da jedne ne isključuju druge, nego da su dva stanja iste realnosti, iste kolektivne historije, koja se istovremeno i neodvojivo taloži i upisuje i u tijela i stvari. Habitus je sistem određenih naloga za djelovanje, percepciju, osjećanje i mišljenje koje pojedinačne osobe na neki način interioriziraju i otjelovljuju. On se u osnovi manifestira kao zdrav razum, praktični smisao, to jest kao sposobnost kretanja, djelovanja, orijentiranja ovisno o poziciji koju zauzimamo u društvenom prostoru, po logici polja i situacije u koju smo upleteni, i sve to bez ikakvog pozivanja na svjesno razmišljanje, zahvaljujući načinima ponašanja koje smo usvojili i koji funkcioniraju kao automatizmi. Habitus je ono što smo stekli i što je na trajan način otjelovljeno u našem tijelu, ali Bourdieu objašnjava zašto nije odabrao riječ navika (habitude): “navika je nešto što se spontano smatra repetitivnim, mehaničkim, automatskim, više nego nečim što je reproduktivno, nego produktivno”. On insistira na ideji da je habitus “moćno proizvodno sredstvo (…) proizvod uslovljavanja koji teži tome da reproducira objektivnu logiku uslovljavanja, ali transformirajući je; to je neka vrsta mašine za transformiranje, koja nas navodi da ‘reproduciramo’ društvene uslove svoje vlastite proizvodnje, ali na relativno nepredvidiv način…” [22]

Kritičari su, naravno, odmah uočili izvjesni imobilizam njegovog klasnog habitusa, pa Bourdieu kasnije unosi lagane ispravke metoda. Koncept habitusa postepeno evoluira i odnosi se na teorijske konstrukcije koje su potpuno drugačije, iako postoji izvjestan kontinuitet s prvim značenjem. Nova definicija, za razliku od determinističkih formulacija iz Reprodukcije, koja se bavi reprodukcijom društvenih struktura, uzima u obzir invenciju. Dok je u Reprodukciji habitus princip koji stvara i unificira ponašanja i mišljenja i istovremeno ih objašnjava, u Pitanjima sociologije, habitus se sastoji od sistematične cjeline jednostavnih i djelimično zamjenjivih principa, na osnovu kojih se može izmisliti mnoštvo rješenja koja se ne izvode direktno iz uslova proizvodnje.

Od sociologije književnosti do « nauke o djelima » 

       Pravila umjetnosti. Geneza i struktura književnog polja bavi se omiljenim Bourdieuovim predmetom, umjetnošću i književnošću. U ovoj knjizi analizira se način na koji se u XIX stoljeću postepeno stvara svijet književnosti kakav danas poznajemo, književno polje koje se ekonomski i društveno oslobađa tutorstva aristokratije, Crkve i njenih etičkih i estetskih vrijednosti, države i njenih akademija, kao specifična instanca selekcije i posvećenja. O kanonima ljepote i normama od tada se odlučuje unutar samog polja, u borbi za priznanje i status koja se vodi između pisaca, kritičara i izdavača, u “situaciji konkurencije za društveni legitimitet”. Bourdieu ne zaboravlja da izdavači  i direktori pozorišta ostaju podređeni ekonomskim i društvenim ograničenjima. On eksplicitno ne spominje književnu kritiku, ali treba naglasiti da se i ona, u smislu koji joj danas dajemo, javlja upravo polovinom XIX stoljeća, da bi od tada neprestano učestvovala, ponekad kao branilac tradicionalnih vrijednosti, ponekad kao pratilac književnosti koja donosi nove vrijednosti, u neprestanoj evoluciji odnosa snaga unutar polja do koje dolazi iz različitih uzroka. Bourdieu od tih uzroka naročito ističe  karijerističke strategije, dolazak novih grupa koje žele da se društveno distanciraju, sklerozu onih koji su nakon osvajanja simboličke vlasti prestaju da inoviraju, da bi socijalno ili finansijski izvukli korist i globalni uticaj društvenog polja. Opisujući genezu i strukturu književnog polja, čija se kritična faza osvajanja nezavisnosti odvija u isto vrijeme kad nastaje i Flaubertov estetski projekt, Bourdieu pokazuje koliko njegovo djelo ovisi o tom polju i koliko mu duguje svoj nastanak. On izvlači pravila umjetnosti, posebnu logiku kojoj su podređeni pisci i književne institucije, koja je u njihovim djelima prisutna u sublimiranom obliku. Njegov cilj ne ograničava se samo na to da dokrajči romantičarski mit o svemoćnom geniju-stvaraocu. Ambicija mu je da stvori osnovu za jednu nauku o djelima, čiji bi predmet bila ne samo materijalna proizvodnja samog djela, nego i proizvodnja njegove vrijednosti. To nikako ne predstavlja nekakvo vraćanje na pozitivističke koncepcije, po kojima je stvaralac potpuno određen svojom sredinom, niti svođenje djela na sredinu u kojoj je stvoreno.

Analize koje se u ovoj knjizi poduzimaju omogućavaju da se shvati priroda specifičnog rada koji umjetnik, posebno književnik, mora izvesti do kraja na osnovu tih determinizama, ali istovremeno im se suprotstavljajući, da bi postao stvaralac, istinski subjekt svog vlastitog stvaranja. Subjektivnost književnosti tako se čuva na jednoj mnogo višoj razini, a “otpor teoriji” (izraz je Vladimira Bitija) postaje besmislen, jer kritika je teorija, a teorija je kritika. Sličnu tezu da svaki diskurs o jeziku i jezičkim umjetninama podrazumijeva određenu teoriju smisla, subjekta, historije, države, zastupa i H. Meschonnic. Polazeći od Benvenistove distinkcije između diskursa i priče, on ide mnogo dalje, pokušavajući zasnovati jednu novu historijsku antropologiju jezika koja insistira na historičnosti diskursa. To znači da svaki govor, naučno izlaganje, esej ili pedagoški članak predstavlja strategiju i učestvuje u borbi. Zadatak istraživača je da otkrije koje su to strategije i šta je njihov ulog. Prava kritička teorija, po Meschonnicu, bila bi ona koja neumorno otkriva uloge historičnosti, ali i svoje vlastite. I to je prvi uslov koji ona mora ispuniti da bi se mogla istinski nazvati kritičkom.

Kritika strukturalističke lingvistike i imanentnih analiza

Bourdieuova knjiga Šta znači govoriti. Ekonomija jezičkih razmjena[23] takođe se temelji na Benvenisteovoj teoriji diskursa. Ona predstavlja specifični sociološki doprinos zasnivanju novog načina da se razmisli o jeziku, da se on oslobodi ograničenja koje su proizvele strukturalna lingvistika i semiotika  u namjeri da stvore “čistu” nauku, jer su ove discipline potpuno zanemarile historijsku dimenziju, a time i političke i etičke strategije i uloge. Razmatrajući jezik nezavisno od društvenih uslova njegove proizvodnje, reprodukcije i upotrebe, dajući privid naučnosti historijskim proizvodima kakvi su simbolički predmeti, strukturalna lingistika se nametnula društvenim naukama kao model, primjenjujući fonološki model na sve simboličke proizvode, od sistema srodstva, mitova, književnih djela itd. U društvenim naukama, u historiji književnosti i umjetnosti, prihvatanje ovakve koncepcije koja isključuje funkcije, to jest vrijednosti, pretpostavlja takva čitanja društvene stvarnosti ili književnih djela koja potiču od tzv. neutralnog posmatrača, poznavaoca, idealnog ili distanciranog čitaoca. Književno djelo uzdignuto na nivo kulta, na nešto što je samo sebi svrha pretpostavlja nauku koja “stvarnost stavlja u zagrade”, koja potpuno isključuje njegovu društvenu dimenziju. Međutim, uvijek postoji opasnost da takva nauka o književnosti postane “igra staklenih perli”, intelektualna vježba jedne čisto unutarnje i formalne analize. Ali to nije jedini rizik koji predstavlja zanemarivanje vrjednosne, funkcionalne dimenzije književnosti. Ako je zapostavimo, onda prepuštamo uticaju i moći dnevnih kritičara ili zakonima književnog tržišta da odlučuju o vrijednostima u književnosti.

       Šta znači govoriti kritički je odgovor na sve vrste imanentnih analiza jer se otvara  prema historijskoj dimenziji, prema onom konkretnom ovdje i sada kojim je svaki diskurs natopljen. Bourdieuova analiza jezičkih razmjena bazira se na pretpostavci da su svi komunikacijski odnosi istovremeno i odnosi simboličke moći u kojima se aktueliziraju odnosi snaga između govornika i grupa kojima oni pripadaju. Gramatika samo djelimično određuje smisao i jedan veliki dio karakteristika koje ga praktično definiraju on dobiva izvana. Diskurs tako nije samo poruka koju treba dekodirati nego i proizvod koji dajemo drugima na procjenu, a čija se vrijednost određuje u njegovom odnosu s drugim proizvodima, koji mogu biti rjeđi ili banalniji. Bourdieu prepoznaje uticaj jezičkog tržišta u strahu i tremi kad treba javno uzeti riječ, ali on postoji i u najobičnijoj, svakodnevnoj jezičkoj komunikaciji. O tome svjedoče i jezička podešavanja koja nesvjesno vrše bilingvi koji se prilagođavaju socijalnim karakteristikama svojih sagovornika. U principu objektivnog smisla koji nastaje u jezičkom komunikaciji, najprije postoji distinktivna vrijednost koja je rezultat odnosa koji govornici svjesno ili nesvjesno uspostavljaju između jezičkog proizvoda koji neki društveno određeni govornik nudi i, u isto vrijeme, ponude proizvoda u jednom društveno određenom prostoru. Poruka se potpuno prenosi samo ako je dekodirana kao takva, a interpretativne sheme, koje primaoci primjenjuju na predloženi proizvod, mogu biti više ili manje udaljene od shema koje su uticale na njegovu proizvodnju.

Bourdieu jezičke izmjene razmatra u terminima tržišta, na kojem se stvara ne samo simbolička vrijednost, nego i smisao diskursa. Kritičari su upozorili na opasnost od totalizacije ovakvog metoda, detektirajući je u njegovom nastojanju da sve jezičko tretira kao sociološko, u njegovom svođenju jezika na nešto što igra ulogu diskriminacije i socijalne obilježenosti. Bourdieu se, naravno, unaprijed ograđuje od ovakvog tipa kritika svog “jezičkog habitusa”, priznajući da njegov jednostavni model proizvodnje i jezičkog prometa, kao odnosa između jezičkih habitusa i tržišta na kojima oni nude svoje proizvode, ne cilja na to da potpuno odbaci čisto lingvističke analize koda. On se suprotstavlja onoj lingvistici koja je napravila fatalnu grešku, zbog koje je osuđena na poraz, kad je pošla od samo jednog faktora u igri – čisto jezičke kompetencije, shvatajući diskurs apstraktno, izvan društvenih uslova u kojima je nastao. Misleći tako jezik na jedan novi način, Bourdieu pristupa oblasti simboličke vlasti, naročito oblasti politike, pokušavajući da shvati sukobe i borbe kao što su regionalizam i nacionalizam, koji su naizgled daleko od bilo kakve ekonomske racionalnosti. Takav pristup mogao bi biti veoma inspirativan kod nas, jer smo na djelu vidjeli koliko je ekonomska logika neefikasna u sudaru s nacionalističkim diskursima.[24]

Bourdieuovi izazovi književnoj historiji

Čak i ako ostanemo na onim Bourdieuovim studijama čiji je predmet književnost i umjetnost, nemoguće je u okviru jednog članka predstaviti svu njihovu složenost. Osim toga, teško možemo izbjeći epistemološka pitanja jer je posljednjih godina došlo do temeljite revizije metodologija društvenih nauka u kojoj Bourdieuovo djelo ima veliki značaj. Književno-historijska nauka kod nas rijetko razmišlja o ulozi istraživača kad se radi o organizaciji činjenica. Ona vjeruje da je njen opis ideološki neutralan, a jezik transparentan, što bi bile dovoljne garancije za istine koje proizvodi. Međutim, u stvarnosti ona ipak vrši selekciju podataka, konstruira činjenice i kontekste, organizira ih i interpretira, bez dovoljne eksplikacije i kritičkog ispitivanja hipoteza i pretpostavki na kojima se zasnivaju te operacije. Ali činjenice nikad nisu date same od sebe, nego konstruirane selekcijom i koordinacijom podataka, što važi i za tzv. egzaktne nauke. Ako istina “leži” skrivena u dokumentima, pa je samo treba otkriti, kako dolazi do toga da ih historija sasvim različito interpretira. Pitanje koje treba postaviti je kojim je interesima ta potraga za istinom vođena? Ali, iako su istraživači književnosti kod nas uvijek pokazivali oprez pred isključivošću novih metoda koje su usvajali, ne prihvatajući nikad ideju potpune autonomije književnosti i nastojeći da ne zaborave kontekst u kojem je književno djelo nastalo, rijetko i u kojem je recipirano, možemo grubo i uopćeno reći da ih u većini karakterizira udaljavanje od stvarnosti i fetišiziranje književnosti, naročito poezije. Odnos poetike i politike, književnog djela i stvarnosti, njegova ideološka, politička, uopće socijalna dimenzija, naprosto nije teoretizirana. Ideološko je shvatano isključivo negativno, kao nešto što je tendenciozno i spada u lošu književnost, književnost s tezom, kako bi rekla Susan Suleiman.

Prevazilaženje teorije odraza predstavljalo je ogroman napredak, ali tada revolucionarna ideja autonomije književnosti pokazuje kasnije svoja vlastita ograničenja. A svi smo više-manje formirani u uvjerenju da književna djela treba čitati isključivo književno i razmišljamo u opoziciji “čiste” i “angažirane” umjetnosti. Uvjereni smo, naravno, da književnost ima smisla jer govori o stvarnom svijetu, ali u analizama književnih tekstova naučeni smo da uvijek dođemo na kraju do nekakvih apstraktnih, vječnih istina. Dovoljno je prisjetiti se situacije koju je stvorila zabrana romana Nož Vuka Draškovića. Ostavljamo po strani složeno pitanje da li treba i šta zabranjivati, da li postoje imena, djela, historijski događaji, genocidi koje treba zaštititi zakonom od profanacija i osporavanja. Pred zbunjenim književnim stručnjacima, koji su uvijek propovijedali da prozu treba čitati estetski, to jest kao formu, anđeoski bezazlenu i lišenu bilo kakvog interesa, pojavio se jedan roman koji zapravo zloupotrebljava takvo predubjeđenje o prirodi književnosti da nametne svoju sumnjivu ideološku poruku. Tadašnja institucija književnosti bila je u znaku vladavine “imanentne analize”, a to znači da je književna djela razmatrala ahistorijski, kako bi rekao Bourdieu, “aktivno zaboravljajući” historiju koja ga je proizvela. “Čista književnost” je proizvod historije jednog određenog društva. U našem odbijanju da književno djelo svedemo na društvene uslove njegove proizvodnje odbacujemo i mogućnost da analiziramo njegov polemički i politički smisao. Zato je odgovor profesora, kritičara i istraživača književnosti na konkretno moralno pitanje ima li književno djelo pravo zloupotrebljavati slobodu umjetničkog stvaralaštva da nametne takve ideološke poruke bio potpuno neadekvatan. Osim klasičnih pozitivističkih monografija tipa čovjek i djelo, tradicija izučavanja književnosti poslije II svjetskog rata kod nas je uglavnom u znaku fenomenologije i formalizma. Ona nikad nije otvoreno rekla da je se pitanje odnosa književnosti i stvarnosti ne tiče, ali je u svom nastojanju da se emancipira kao nauka suviše usko ocrtala svoj predmet. Odbijajući da književno djelo analizira kao odraz stvarnosti, ona je stvarnost postepeno sve više i više zanemarivala.

(Besançon, 2002)

[1] Le Monde, br. 17339 od 6. 2. 2002, str. 1.

[2]Sur la télévision [O televiziji], Liber-Raison d’agir, 1996.

[3]Bernard Lahire, “Des infortunes de la vertu scientifique (Nevolje naučničke vrline)”, u Le Monde, 28. 8. 1998, str. VI.

[4]Jeannine Verdès-Leroux, Le savant et la politique. Essai sur le terrorisme sociologique de Pierre Bourdieu [Naučnik i politika. Esej o sociološkom terorizmu Pierrea Bourdieua], Grasset, Paris, 1998.

[5]Méditations pascaliennes, Seuil, Paris, 1997, str. 143.

[6]Charles Taylor, “Suivre une règle”, u Critique, br. 579/580, avgust-septembar 1995. Broj je u cjelosti posvećen Bourdiueu.

[7]Homo academicus, Minuit, Paris, 1984.

[8]Méditations pascaliennes, str. 131.

[9]Ibid, str. 132.

[10]Ibid.

[11]Ibid, str. 131.

[12]”Le champs scientifique”, in Actes de la recherche en Sciences sociales, II/n°2-3, juni 1976, str. 91.

[13]Méditations pascaliennes, str. 23.

[14]P. Bourdieu, Questions de sociologie, Édititons de Minuit, 1980, str. 89.

[15]Volja za moć, n° 533, 535, 539.

[16]P. Bourdieu i J. C. Passeron, Ibid., str. 89.

[17]Pierre Bourdieu, Ce que parler veut dire, Fayard, 1982, str. 124.

[18]Méditations pascalinnes, str. 150.

[19]Gérard Mauger, sociog, rukovodilac istraživanja u Nacionalnom institutu za naučna istraživanja i član Raison d’agir u Le Monde, 26. juni 1998, str. 17.

[20]Antoine Compagnon, Troisième République des lettres, Seuil, Paris, 1983, str. 8-9.

[21]Pierre Bourdieu, Les règles de l’art. Genèse et structure du champ littéraire, Seuil, Pariz, 1992, str. 281.

[22]Questions de sociologie, str. 134.

[23]Ce que parler veut dire. L´économie des échanges linguistiques, Fayard, Paris, 1982.

[24]U jednom od poglavlja ove knjige pod naslovom “Analize diskursa” Bourdieu razotkriva potisnute intencije filozofskog diskursa, “čija je prividna strogost samo vidljivi trag posebno stroge cenzure tržišta kojem su namijenjeni”, omogućavajući nam da mislimo pitanje Heideggerovog fašizma ne kao neku aberaciju, nego kao nešto što je upisano u same tekstove, u distinkciji ontičkog i ontološkog, elite i vulgarnih masa.

[25]“Za raspoznavanje realizma”, Djela, 4, str. 145.

[26]Pour la poétique II, Epistemologie de l´écriture. Poétique de la traduction, Gallimard, Pariz, 1973, str. 345.

[27]“Kafka među nama”, Djela, 2, str. 211-212.

[28] Méditations pascaliennes, str. 15.